کۆماری مهاباد لە ٢٢ی جانوهری سالی ١٩٤٦ لە شاری مهاباد (ئهو شارهی کە بهپێی ناوی کۆنتر ساج بولاق ئهناسێ)، لە ئێستا باشووری ڕۆژئاوای ئێران، دادهبهزێنرا. ئهو یانزده مانگ جوولهوه پێش هدى ڕووخا لە مانگی بهفرانبهری ههمان ساڵ. بە ههر پێوهندییهکی، یانزده مانگ کاتی کوتاهە بۆ دروستکردنی دهولهت. ئهو کاته بۆچی مهاباد شیار و ڕوون دهبێ، ئهوهیە کە ئهو یانزده مانگە خۆی زۆرتر هیچی دروست کردووه، و یادهکهری ئهم کۆماریه جۆرێکی دوور چونهوه لە رۆژگاران ههتا ئێستاش.
چۆن دروست بوو
کۆماری لە کاتی تایبهتی مێژووی نوێ دا دروست بوو. لهدهم جهنگی دووهمی جیهان، سپای شۆڤیێت و بریتانیا بهشو بهشی ئێران داگیرکردبوو بۆ ئهوهی ئێران ژێر کاری ئالمانیا نهچووبێت. لە باشووری ڕۆژئاوای ئێران کە شۆڤیێت لهسهر بوو، ڕێکخستنی سیاسی کوردی بهشێوهیهکی نوێ بهممکن بوو کە پێشتر نهبوو. پارتی دیمۆکراتی کوردستان بۆ ئێران، کە بهناوی کوردی PK. D. P. ناسراو، لە شاری مهاباد لە سالی ١٩٤٥ دا دامهزراند، و سهرۆکی ئهو پارتی قازی محمد لهکاتی دادهبهزێندنی کۆماری لە جانوهری سالی دوایی سهرۆکایهتی کرد.
کۆماری وڵاتی کوچووێکی تێدا مهاباد و دهوروبهری کێ، که ل ئێستا پۆچوونی ڕۆژهیلات ئاسنام دهتوانرێ، بهنیشتهجێ بوو. ههرگیز لهلایهن جیهانهوه بپیسندران نهبوو. بونی ئهم کۆماریە بهبهشێک بستوون بوو بۆ پیوهندی ئاستهملهتی و نادڵنیاس لهگهڵ پشتیوانی شۆڤیێت، و کاتێک ئهم پشتیوانیە لە بهرگی داوپێکردنی سهردهڵبژاردنهکان دا کۆتاهی هات، وڵاتی کۆماری تێکهدا تێچوو. سپای ئێران لە مانگی بهفرانبهری سالی ١٩٤٦ دا چوونه ژێر شاری مهاباد. قازی محمد دهستگیر کرا و دوایی لە میدانی سهرهکی شار دار زدا. کۆماری تێپهڕی بوو.
ئهو تێکۆشانهی کە کۆماری دروست کرد
ئهو شتهی کە سهیری کۆتایی دا شارتر دهبێ، پتەوتری ئهم کۆماریه بۆ کاری تێکهلهواندنی و فێرخوازیە. زمانی کوردی وهک زمانی رێسمی دهسهڵاتمهندی، دادگا و فێرخوازی دامهزراند. قوتابخانهی کراون کە وانهی کوردی دا بەدا دهدهن، ئهمە مووچهی نیە کاتێک زمانی کوردی لە زۆری بهشی ئهو هێمنهی دا سووتاندنهوهی بوو. پرێسی چاپ دامهزراند و پوختهی و روپهڵی کوردی داپخواندن پێ دەست کرد. بۆ زۆرێک لە کوردان لە ئهو هێمنهی، ئهمه پێشتریه کە زمانی خۆ بەچاپە دیبینن وهک زمانی ژیانی گشتی و نه هیچ ئاسایش لە ڕزتنی دهنگی ئاسن.
کۆماری بابهتی سپای خۆشی هەم هیليه. یهکێک لە کاره سهرکی ئهمجام لەگهڵ مستهفا بارزانی بوو، سهرکۆمهڵی کوردی لە بهشووری (ئه ئێستا هێمنهی کوردستان لە عیراق)، کە چهند سهد شانیهکی هیندوە داهاتوه سنووری شار بۆ پشتیوانی کۆماری. لە دواتر مان نیشتهجێیی پاش وێرانی کۆماری، مستهفا بارزانی و سپاکانی نهتوانی بهتهنانهت باشووری بچن و بەجێی ئهوێ گرێکی درێژ و هاسان باشووری شۆڤیێتتهوە خواردن پێ کرد، کاتێک ههتا دهسهڵ سالیان لە ڕابردوودا مامڵاوە. مستهفا بارزانی دوایی گهڕایهوه کە سهرکردهری گهڕانهوهی کوردی لە عیراق بکات، و پیوهندیی خۆی لهگهڵ مهاباد بۆ ڕوونکردنهوهی فێربنیاد پێوهندی سیاسی بوو.
کولتوور و یادهکهری
لهتێ داه نهتوانین هیچ نهخشهیهکی وا دهرخوازی، کۆماری هیچ شتێک دروست کردووه ڕوونتر ههتا گرنگتر: هۆشیاری ئهو بۆ ژیانی گشتی کوردی ممکن دهبێ. شاعیران و موسیقیدان لە مهاباد لەرێدا رۆیان لێک چون. شاری شێری خۆی بووبوو بۆ کۆرپەخانهی کولتوری کوردی، و کۆماری ئهم کۆرپەخانهی سیاسی پێگهیاندی. ناسنامهی کوردی نه تەنیا شتێکی تایبهتی و شاخوو ئاسن نیە، بهڵکو شتێکە کە دهولهتی بنەبڕاو دهتوانرێ بۆ دروست بکات.
یادهکهری کۆماری جۆرو جۆره لەبهر بوو. لە ئێران، موچهی گشتی رێسمی نهبووه ممکن، بهڵام لە نێوان کوردانی بێتۆ و بشتانی دیکهی کوردستان، مهاباد وهک ئهو ههڵیسێوهیە یادێت کۆماری ئاسایش کوردی نه هیچ آرهزوو نیە بهڵکو شتێکی رەست کرابوو، ههرچهندە بۆ سهتی کوتاه. ناوی قازی محمد لە هەموو یهکێک لە چوار بشتی کوردستان پناسی دهتێ. پارتی دیمۆکراتی کوردستان بۆ ئێران، ههرچهندە لە رۆژگاران زۆر شێواندن کردووه، رێکخستنی خۆ بهرپێداچوونی بهرپێدا بۆ ئهو کاتە دهگێڕ.
لە Kurdistan.fm، مێژووی رێکخستنی کوردان لە سنووری یهکتری و لە نێوان نەسڵەکان راگهیاندن دهکەین. کۆماری مهاباد یهکێک لە ئهم رێکخستنانهیە. ئهگهر مێشکی مێژووی خێزانی تۆ بۆ مهاباد یان بۆ گهڕانهوهی کوردی لە روجهیلات بێت، که زۆر دهویست کە گوێ بگرین لە تۆ.