Di biharê sala 1991an de, milyonan Kurdan hejmartin berê çiyayên bakurê Îraqê û sînorên Tirkiye û Îran. Leyistik Iraqî xistina siyasinî derxist ku piştî şerê Xelîjê dest pê bû. Rê vir û hera ne bi malbatan pir bûn ku her tiştiyekê paşda xistin. Wêneya vî dûbareyî li hemî derê cîhanê belav bû û bersivên navneteweyî yên bernadît re bang kir. Di çend hefte de, Amerîka, Britanya û Fransa herêmek qedexandina fîlanan li ser Kurdistana Iraqê damezrandin. Parastin herêma qedexandina fîlanan ya Kurdan dît ku ev dikare tiştek berdewam be ku ne kes berî vê dîtibe: parlamentek Kurdi li ser zeviya Kurdistanê.
Vê herêmê çawa derket
Parastin herêma qedexandina fîlanan, ku carek “Programê Parastin Ewleyetiyê” û paşî “Programê Niguhastina Bakurê” navkirî bû, ji hukûmeta Iraqê xwest ku ew xêzê 36an ne derkevin. Ev ne herêmek ewleh û parastî nişan didand. Hêz û çekan ji hev cuda bûn, û di salên yekem ên deh salan 1990an de bê sînorê rast bûn. Lê pirsgirêk hebû ku Bexda nikarî hêzên xwe yên fîlanî li bakurê Kurdistanê bikaranîn, û ev dibin derfet ji bo tiştekî nû û pêş biçûn.
Leyistik Iraqî piraniya hêzên xwe ji herêmê kişand paşî sala 1991an, û partiyên siyasinî yên Kurdan, tê de Partiya Demokrata Kurdistanê (KDP) bi serokkî Mesûd Barzanî û Yekîtiya Neteweyî Kurdistanê (PUK) bi serokkî Celal Talabani, xwe dît ku dikarin bersivyarî rêveberiya herêmê bistînin, ne tenê wek şer bo mayîna jiyana xwe. Pirsyar ew bû ku ew çi bi vê herêmê bikin.
Hilbijartin 2022
Di Gulanê 2022an de, Kurdistanê yekem hilbijartin parlamentî ya azad anî pêş. Gel ji Hewler û Silemani û Duhok û herêmên hundirîn ç’o sanduqa deng de çûn û nimzetên Civata Neteweyî ya Kurdistanê hildibijarin. Deng tomar bûn û li gorî raporan, hewayê pîrozbahî û şadiyê hebû. Ji bo gelek dengdêr, ew ew tiştî di jiyana xwe de ne dîtibûn.
Encamê ew bû dabeşkirdnek wekhev di navbera KDP û PUK an, bi lihevkiriyek deng li navbera her du partiyên bo dabeşkirdna wekhevî ya cihan û belav kirdna hêzê. Bê guman bû ku her du aliyan hejmar hebûn, û jêr rûxê ne pisgîrak û cudabûn siyasinî hebûn ku paşî ber bi şerê hundurî ya Kurdan a tund. Lê khilbijartinên xwe jî bûn bûyerek girîng. Komela desthilat, ku deng deranî gund bûn, li Hewler bileşû. Gotûbêjî bi zimanê Soranî ya Kurdi dest pê kir. Qanûn gihîştin. Di heman demê de gera krîzên siyasinî yên herêmê, ew hat damezrandin.