Photograph: Bertramz, CC BY 3.0
پۆنتی دهلال بهشێکی تێکهڵکراوی بهتاشه سنگی یهک دهڕێژه لهسهر ڕووباری خابور لهپاسهوی شاری زاخۆ، کاتێک کە زاخۆ شارۆچکهیهکی کوردی لهباکووری دورتر هةلَتهسهڵ کردووه، لهگوڤهرنهرایهتی دهۆک کە ئهمڕۆ بهشێکی هةریمی کوردستاندا نووسین. کەس نازانێت بهتهواوی کاتێک ئهمه دروست کراوه. بیرۆکهکان دهڵێن کە لهسهردهمی ناوهڕاستی هةبووه، بێگومان نزیکی سهدهی دوازدهیمدا، کهواتە پۆنتی دهلالی زاخۆ یهکێک لهکۆنترین سازەکانی ئهو بهرزهیهدا. کاروانهکان جاران لهسهری بەسترابوون کاتێک بیرۆ دەنێن لهنێوان میسۆپۆتامیا و ئهناتۆلیاوە. ئهمڕۆ، ڕێزهکان هاتونەتە پۆنتهکهدا بۆ پیکنیک کردن لهگەنجهوه لهئێواره بهسهختی شێتدا، و تێکهڵکراوهکه هێشتا بهگواران دهتێپهوه.
شارۆچکهیهک لهلقی ڕێگاکان
زاخۆ بێتوپێ لهو جێگهیدا نوسین کە عیراق، تورکیا و سوریا یهک بووندا. خابور، شانهیهکی ڕووبار کە بنهڕێتی بهتەفاق دهگةڵێتهوه بهڕووباری گهڕە، بهتهواوی لهناوچۆی شاردا ڕۆیشتووه پێش ئهوهی بچێت ناو تورکیا. ئهو جوگرافیایهی ئهوهی زاخۆ کردووه گاوێزکێکی سروشتی بۆ بازرگانه، گهشتیار و لهکاتهکانی قوڕسافدا پناگریت. شاره هەمیشە بهزۆری کوردی بووه، کاتێک کورمانجی قسه دهکهن، ئهمه هەمان جۆری کوردی کە لهپشتڕی بهشهرۆکی کوردستان (باکووری کوردستان لهتورکیاوە) و روژاوا (بەشەکانی کوردی سوریاوە) قسە دهکرێت. بۆ کوردهکان کە لهباکووری تورکیاوە یان لهروژاوای سوریاوە هاتبووبن خوار، زاخۆ جاران یهکەم شاری بووه کە گهیاندبوو.
دانیشتووی شار بهگهورەییهک زیادبووه لهنێو سالانی بۆتووچووبووی. پڕی داڕشتین هیچ کوردی نێچیرانی عیراقی تریش و تورکیاش هیناین بۆ شار، خوسڕیهک لهساڵی هەتایێکی 1990وان هەبوو. نیهایان ئێستادا، زاخۆ بووه سهربهستی بۆ کۆمهڵگای ئاسۆری و ئێزیدی کە لهناوچۆکهدا جوڵان بکهن. شاره بۆنهنیشتووی ئاسۆری مسیحی بهناو ئاشنا لهگهڵ لهسهرقیا کوردیدا دێتهوه، و کلیساکانیان نزیک بووه مساجیدی کوردی لهبەشی کۆنی ناوهندادا.
پۆنتهکهی خۆی
دهلال بهمانای جوان دهڵێت لهکورمانجیدا، و ناو نیشتهیهکی بێدا نیه. پۆنتهکە تێکهڵکراویهکی تێک بۆ ئیک سنگی سنگی ناوچهیی دروست کراوه، بیست نیتریان بۆ رواڵهت و گاری بچووک. ڕووبار لهو جێگهیدا دهتێپهوه تێکهڵکراوهکە کاتێک ڕووبار ڕووناک و لایینێک ڕێبڕڕاو دهڕۆن بهتایبهتی هاولێدا. سنگهکان خشک و دیاریکراون بهتێکڕایی. هیچ نووسین جیاوازی مهزن نیه و هیچ بنیاتگری زانراو نیه. ساوێکیشدا هةبووه، وهکو هەمیشە هةبوویشێت.
بۆ گهڵ زاخۆیان، پۆنتی دهلال نه یەک یادگاریهکی دیاریکراو بلکە یهکێک شوێن. منداڵهکان لهتێکهڵکراوهکهی نزیک شنووپێدا بهتایبهت هاولێدا. ماسیگیران لهرێجهکان ڕاوهستاوه. وێنه جێگیری پێکهوه لهدهسپێکی پۆنتهکهدا دهستپێدهکرێن. ناو و ئاودانی پۆنتهکهی کوردستاندا بهشێک لهگێڕان چوونی تێکێلی بووه کاتێک تۆمار کراوه بەلای گۆرانیبێج کوردهکانی جۆرجۆرمان هەڵبژاردبوون. ئهمه گۆرانیهکی تێدیلی هەمان شێوهیه بەلای گۆرانی دیلال کە قسە لهدوای دوا گوڕ لهنێوان دوو ربی ڕووبار دهڕێت. گۆرانیهکە لهلایهن گۆرانیبێج جۆرجۆری کوردی تۆمار کراوه لهدێرایی هەزار ساڵ و یهکێکە لهئهو پاڵپشت جێگێڕانه کە زۆربهی خهڵکی کورمانجی زمان لهمنداڵی بووندا تێدهگهن، ئایا لهزاخۆ بژیویتبوون یان لهئامەد (دیاربەکر) یان لهستۆکهۆڵم.
سهدهیهکی سخت
سهدهی بیستی میلادی بۆ زاخۆ ئاسان نەبووه. کاری ئهنفالی ڕاپیرسی هەتایێکی 1980وان، کاتێک حکومهتی عیراق لهسهر ستهمی صادام حسێن کوردهکانی باکووری عیراق ناو کیژی خۆیدا گرت، بۆ ئهو کشتووکۆلاکان هاتووه و زۆربهی بەرزهی هەریمی کوردستاندا بروسکێت خست. خهڵکی زۆرەی ئهو کۆمهڵگایهی ڕاپێچکراو لهشار هاتنه بۆنهنیشتن. دوای دامهزراندنی هیچ پەروازی پاراستن لهباکووری عیراق لهسهڕی هەتایێکی 1990وان، زاخۆ بووه بهشێکی هەریمی خۆپشتی بەری کوردی ئیتیوێ، و لهئهو کاتهوه تێپهرێپ بووه ژێر سهرپهرشتی حکومهتی هەریمی کوردستان.
پۆنتی دهلال هیچ خراپی نەدیت. ئهمە نه استۆ یان میتافۆر. ئهمه ساوێک لهسهر سازهیهکی دروست کراوی سهردهمی ناوهڕاستی. بهڵام ئاسان بێت کە بزانین بۆچی خهڵکی زاخۆ پێ دهکهن گرنگی بۆ بهردهوام بوونی پۆنتهکه.
زاخۆی ئایومەن
شاره ئایومەن بازاڕی پڕ خهریکەی، بڕاکاندا بازار، هۆتێڵ و ڕێگایهکی خێرای بڕاکاندا نێو دهۆک (شاری دهۆک) خوار و سنووری تورکیا بۆ ئیبراهیم خەلیل خوار. بازرگانی سنوور لهسهر دێریی ڕۆپایشتی ئیقتیسادی زاخۆ بووه، و ڕێگای خوار هیچکات خاموش نیه. ئهو پیشتڕاکی دار و نیسان کاتێک دیاریکراو و خوردهوه شێتدا، کاتێک ئهو بەشه لهسهر ڕووباری خابور سوور دهبێت و ڕووبار بهتێز ڕۆ دهکات بهبارانی بهڕ و برفی باغی ناو حەکاری لههیوای سنوور.
هانی کجهکی بیست وێ بینیوه لهنێو بینهرانی ناو هەریمی کوردستان و لهمێژووی دیاسپۆرادا بۆ دیتنی پۆنتهکه و شاره. زاخۆ هیچ ناسناسی وەک هەولێر (هاوڵێر) یان سوڵهمانیه (سلیمانیه) نیه، بهڵام بۆ ئهو کوردانهی کە خێزانهکانیان لهو شوێنی کە بادینی قسە دهکهن هاتبوون، شاره هسته کهمێکی ئاشنایی هةبێت. کورمانجی کە لهو شوێنهدا قسە دهکرێت نزیک بێت بەو کاتەی کە زۆرێک لهدیاسپۆرای کورد لهمال بیستووه.
ئهگهر پۆنتی دهلال یان ڕووباری خابور بهشێکی مێژووی خێزانهتان بێت، یان ئهگهر وهرگێرت لهگۆرانی دهلال تێدهگهن کە تۆماری مێژووتان بێت، هیچ کاتێک نایێت بۆ ئێمە لهمێل کوردستان.fm پهیام بنێرن. موسیقا، مێژوو و شوێن بهشێکی یهکتر بەشتێوه بهیهک بهیهک دهگرێنهوه و ئهمە شتێکە بهپێی پێگهیاندنی هةبێت.