Çiyayên Zagros li nêzî 1500 kilometre dirêj dibin, ji sînorên Tirkiyê û Ermenistanê li bakur heya Iraqê û Îranê û heta Talyacî Fariş. Ji aliyê Kurdan ve, ev sîvan ne tenê paşxaneya xwezayî ye. Ew herêm e ku jiyana Kurdan wisa xurt kir, cîyên avakirina gund diyar kir û leşkerî li ku diçin û li ku naçin, û dema reçel gerok bikin. Çiyayên Zagros di Kurdistanê de çand û yaşayış diyar kir, hemû çiqasê zimanekî yan festivala xwe.
Sîvana bi rû û alî yên curbecur
Çiyayên Zagros ne ji tîpeke ye. Li bakurê, dor Hekarî ku niha li başûr-rojhilata Tirkiyê ye û heta bakûra Iraqê, çiya bilind û barî berfikirî ye, bi rêçikên herik teng ên navbera wan. Lê li başûr û rojhilat, li Rojhilata Kurdistana Îranê, erd li vê derê vekirî ye û vadiyên fireh û balkêş heye. Herêma Horamana vadi, ku li sînora navbera Îranê û Iraqê ye, di nav yên xemê ne, diyarî li çiya teşî tûşî li ser herikên ku beriya milyonhesalî li xwa hewçe destan nekirin.
Gelek çûçikên ji 3000 metre zêde dikin. Xala bilindtirîn ya Iraqê ya bakur, Şêxdara, li nêzî 3611 metreyan dirêj e, li sînora Îranê. Berf ya zivistanî avrên xwê dikin ku zexlekî jêr re der tîne, hûn navîn Tîgrîs ê jor. Berfidanê di buhara de dikare zû û giran be, rûbar hêdî dicivîn bûn fêl rîse di rojan de.
Kevn xwe jî pirtûka dirêj dibêje. Sîvana Zagros ji çapemendera leçakan ê Erebî û Asyayî ku dikevtin re çêbû, ev prosès ne tiştî rawestandin. Çewtiyek piçûk bi rêkûpelan li seranserê herêmê dest didin. Xuyatiya xaka kevir ê şol ê ji vî kîrtûnî ya pê xwûnên paralel e ku mîna pêl li ser erdê derbas dibin.
Jiyana Kevaş li Bilindahiyên Curbecur
Cihêrengiya bilindahiyê û odeya li Zagros de mîxadutin a curbecur îfade kir. Hirçên qehweyî hîn jî di daristan û derûn ên dûr de dijîn. Piling Fariş, di nav sîvanan ê girantirî yên dinyayê de ye, li çiya Iraqê ya bakur û Rojhilata Îranê tomar kirin, le ew hindik û pir caran tê dîtin. Berazên keçik di dolkesên daristanî de gelemperî ne, gur jî li bilind bejn e.
Jiyana kevaş, nemaze balez, di seran ê mîgrasyon de zengîn e gelemperî. Zagros li rêya mîgrasyon ya girîng a navbera Asyaya Navîn û Afrîqayê ye, buhara û payizê gelek hejmarek bazger û belazing navîn derê tîne. Helkesê gur, bi balan ê taybet, nêrîna fereh li ser çiya bilind e. Di dar ê belutê de ku bêhtir beşa bilind veşarî ye, tu dikarî sûçkeyên Fariş û curlecurî parmazan bibînî. Belut ê Fariş, ku li herêman navê wî bilul e di hin peyvên Kurdî de, dar ê yekem li bêhtir beşa sîvanê ye û sistemek biyolojî ê bêtaybetî temsîl dike.
Avrê jî masî girtî ne, nemaze cil tiştan ê masî û selmona ku ji berê heta niha di xwarîn ê gundî de mihrûketel bûn.
Mîgrasyon Cavsalî
Bi sed salanî, gelek civakên Kurdî li Zagros de salê xwe dor du herêmê mêrgevan damezrand. Di zivistanê de wan di vadiya binî û semûza ketin, û dema berf di buhara de berfî bû, wan reçelê xwe ber bi çîyayên bilind ê buharî kirin, ku zozanan tê zanîn. Ev bawerî, ku mêrgevaniya migratorî tê zanîn, civaka Kurdî ya giştî şekil da rê xurt. Komên malbat û yekitiyên kal