چیای زاگرۆس بە درێژایی قەد 1500 کیلۆمەتر لە سنورەکانی تورکیا و ئەرمەنستان لە باکوور دەست پێدەکات تا ئێران و عێراق و گەتا خلیج فارسی دە گات. بۆ کوردەکان، ئەم زنجیرەیە تە بە درێژا کاڵبەر سروشتی نیە. بریتیە لە ناوچەیەک کە ژیانی کوردان وەکو ئیستا دروست کردووە، ناوچە هەلبژاردنی پێکوهێنینی گوندەکان و ئەوەی کە جهنگ دەتوانا بتێپەڕین و ئەوە بزنین و کاتی کۆچینی مێری پشت و مال دیار کردووە. چیای زاگرۆس لە کوردستان تێکۆشان جیاوازی جووتیویەتی وەک زمان و جەژنەوە پێناسە کردووە.
زنجیرەیەک بە موڕۆڤە زۆر
چیای زاگرۆس یەک جۆری نیە. لە باکوور، دەوروبەری حەکاری کە ئیستا بە باشوورخۆڕی ترکیا و هەتا باکوورخۆڕی عێراق حیساب دەکرێت، قوپڕەکان بەرز و بە بەفرە پوشراو بە هەموو ساڵ، و تەنگدرێژێکی ڕوبار لێدا دەبڕێتەوە. لە باشوور و خۆڕ، لە روژهەلات لە ناوچە کوردی ئێران، زەمینەوار فرێ دەبێتە بیستی دۆڵ و بەرزایی فرێ. ناوچەی دۆڵی هورامان کە ئێستا لە سنووری ئێران و عێراق دایە، بە ناوی یەکێک لە سر و گریکبێژترین شویندا ، کاتێک گوندەکان تێکدا کۆپڕیشوو بو ئەو دیوە و ڕوبار بەر بووە ئاسنی بۆ میلیۆنان ساڵ بریتاند.
چەند قوپڕێک 3000 مەتر لە سەرنووسین وەردایە. بەرزترین خاڵی باکوورخۆڕی عێراق، شێخە دار، بە نیقدا 3611 مەتر بەسەر سنووری ئێران هەیە. بەفری زستان ڕوبارەکان فی دەکات کە دۆڵانی خوارەوە خێری دەکات، لە ئێستاوە دێنگی سەرەتاییی تیگرس. ڕقاندنی بەفر لە بەهاریدا دەتوانێت سووژ و گورانگ بت، جۆگای پیتڕەکانی بێدەنگ دەکاتە سێلی واتە فیتۆتی بە روژە چەند دا.
ئاسنی خۆی قسەیەکی درێژ دەڕاڎ. زنجیرەی چیایی زاگرۆس بەهۆی لێبوردنی پلاکەتە جیۆلۆجی یا عەرەبی و ئاسیاییدا ئەنجامدا، ئەم پڕۆسەیە بەتێ نەبوار هیچ کات. لە هەموو سەری ناوچەکەدا هەینە کەمە بەتێبەدا ڕوو دەدات. ئاسنی بریشتوو بۆ دەنگهێنەری کاتی ڕێنگار کە وێنایی بەرز هیبووە، تیلێک پاڵ هاوپـەیمان کۆچان وەک هێڵە لە سەروو زەمین.
ژیانی چۆڵ لە نیقدا
جیاوازی نیقدا و آبووری لە سەری زاگرۆس لاوەکی جیاوازی ژیانی ڕاپەڕین دروست کردووە. خێس قاوەیی هیشتا لە دارستانی دوور دوست لە باکوور ژیان دەکات. سلانی فارسی کە یەکێک لە مەزنترین جۆری سلان لە دونیای خۆیە، لە چیای باکوورخۆڕی عێراق و ناوچە کوردی ئێراندا تۆمار کراون، سیال سیال و هیچ جار شت ناترێت. مێشکە شار لە دۆڵی رووڕەک دارستانی گرنگ ن، لا یهڕۆ و دە جیا بە هەرێڕێ لە بەرزایی دا بڕیا دەتاوەکن.
ژیانی ڕاپەڕین تایبەت بە باڵندە بە تایبە سرووشتی کۆچی یاخیدا ریچی. زاگرۆس بە شێوەی کۆچی سەرەکی ئاسیای ناوەند و ئافریقا دایە، و بەهاری و پاییز جماعەتی بچووکی تێیا و باڵندەی دەنگدار بۆ ممرێ تێ هێنان. سلانی لۆڕ