لە بەهاری ساڵی 1991 دا، میلیۆنان کورد بۆ چیاگیری باکووری عێراق و سنووری تورکیا و ئێرانێ هەڵاتن. سوپایا عێراق پێشدار فیکیربووبو کە عەمەلیاتی سیاسی یان ئابووری کە لە دوای شەری تاج بوون، تێدا کۆتایی پێ بهێجن. رێگاکان پڕ بوون لە مالباتان کە هەموو تیپپەڕین دیکرد. ئەم بریارە لە هەموو جیهاندا پێ بوو و وەڵامێت نێوەدادچی هات و جار نایەت. چەند هەفتەیەکدا، یەکیتیای ئەمریکی و بریتانی و فرانسە پەرێزگەی کوردستان لە سەر باکووری عێراق دامەزراند. ئەم پەرێزگاریەی کوردی ئەو بوو کە لە کۆتایی دا هیچ کەسێ یان کاتێکی و شێوەیی وەها نەبینیبووبو: پاسەکانی کوردی لە سەر خاکی کوردستان دەرامەیان دەکرد.
ئەم پەرێزگاریەی چاوا درزی بوو
پەرێزگەی کوردستان، کە جار جار پێیدا دێلین “بەرنامەی پێشکێشکردنی ئاسایش” و لە دوای ئەوەی “بەرنامەی چاودێری باکوور”، لە حوکومەتی عێراق هەڵاتن بۆ ئەوەی لە سەر ژمارەی 36 نەسڕاوە. ئەم نیشان ناداتە کە پەرێزگاریی ئاسایش و پەرێزگاریی پێ تێ دا بێ. هەز یان یێکیتی لێابوبوو، و ساڵانی دەسپێشخستنی 1990 لە وەڵات بێ پاسەوان بوون. بەڵام پەرێزگەی شتێکی بوو کە بەغدا نەتوانی هێزی عێراقی لە باکووری کوردستان بیکار بهێجنیت، و ئەم لێ جێی کار بوو، تێگەیشتن زیاتر بوو، بۆ شتێکی نوێ کە بە پێش بچێ.
سوپایا عێراق لە دوای ساڵی 1991 دا لە کۆمەڵێ پەرێزگاریهاندا هەڵاتن، و پارتیی سیاسیەکانی کوردان، تێدا پارتی دیموکراتی کوردستان (پ د ک) بە سەرپێڕستی مەسعود بارزانی و یەکیتیە ناشتیمانی کوردستان (پ یو ک) بە سەرپێڕستی جەلاڵ تاڵەبانی، بەرجەستە بوون کە بیرووابڕین کە دەتوانن ئەرکی پێکهاتووی لە پەرێزگاریدا بگرن، نە تێنها شێوەیی جەنگ بۆ باشبونی. پرسیار بوبوو کە چی بکەن بێ ئەم پەرێزگاریەوە.
دەنگدان 1992
لە مانگی 1992 دا، کوردستان یەکەم دەنگدانی پاسەکانی ئازاد ئەنجام دا. خەڵکی هەولێر و سلێمانی و دهۆک و نێوان دا، یەک جار بە دەنگدان چوون کە لە دوای ئەوەی نوێنەر بدەن بۆ کۆمەڵای میڵەتی کوردستان. بە پەرێزگاریی لە پرسیارا بالاوکراوەکان، و لە گۆڵاپ و گومان، بارودۆکسا بوو بە شێوەیەکی هێمان و ژێن یەکسان. بۆ زۆرتریش لە ڕاپڕسینداروەیان، شتێکی وا نەبنیبوون لە ژیاني خۆیاندا.
ئەنجام بوو هەردووەک لە پ د ک و پ یو ک جیاوازی کردن، بە پەیوەندی هیوادارکە کە دوو پارتی بە یەکتر بۆ بێ بەجێ هاوسەنگی و هەز بۆ پارچەکردنی. نیشاندەخواب بوو کە هەردووەک کەمی هەبوو، و تێگەیشتن لە لایەن هەموو سیاسی دا کە لە دوای ئەم جەنگی نێو کوردیدا خراپ بوو. بەڵام دەنگدانا خۆیی بۆ وەڵات بوو. کۆمیسیۆنا یاسایی کە لە رێچکە پرسیاندراوانی کوردەوە دیاری کراوبوو، لە هەولێر کو بونەوە. نیقاشاندن لە زمانی سۆرانی کوردیدا دەسپێشخست. یاسا خۆبەخشی. لە هەمان کاتدا پرسگیرانەی سیاسی یەکەم پەرێزگاریەی دا، دامەزراند بوو.