لە بەهار ساڵی 1991 دا، میلیۆنان کورد بۆ چیایی باکووری عێراق و سنوری تورکیە و ئێران هەڵاتن. سوپای عێراق پیشتر فیکری کردبوو کە عەمەلیاتی سیاسی یان ئابووری کە دوای شەری تاجۆ بوون تێدا کۆتایی پێبهێنن. ڕێگاکان پڕ بوون لە خێزان کە هەموو تێپەڕین دەکردن. ئەم بڕیارە لە هەموو جیهاندا پێ بوو و وەڵامی نێودەوڵەتی هات و جار نایەت. چەند هەفتەیەکدا، یەکیتیە ئەمریکی و بریتانی و فەرەنسی پارێزگاری کوردستان لە سەر باکووری عێراق دامەزراند. ئەم پارێزگارییە کوردی ئەوەی دی کە لە کۆتاییدا هیچ کەسێک یان کاتێک و شێوەی وا نەبینیبوو: پاڵیمانی کوردی لە سەر خاکی کوردستان دریاکان دەکران.
ئەم پارێزگارییە چۆن درووست بوو
پارێزگاری کوردستان، کە جار جار پێیدا دەڵێن “بەرنامەی پێشکەشکردنی ئاسایش” و دوای ئەوە “بەرنامەی چاودێری باکوور”، لە حکومەتی عێراق هەڵاتن بۆ ئەوەی لە سەر ژمارە 36ە سەرنەکەوتن. ئەمە نیشان نادات کە پارێزگاری ئاسایش و پارێزگاری پێ تێدابێت. هێز یان یێکیتی جیابوو، و ساڵەکانی دەستپێشخستنی 1990ەکان لە وڵات بێ پاسەوان بوون. بەڵام پارێزگاری شتێکی بوو کە بەغداد ناتوانی هێزی عێراقی لە باکووری کوردستان بەکار بهێنێت، و ئەمە جێگای کاری بوو، تێگەیشتن زیاتر بوو، بۆ شتێکی نوێ کە بە پێش بچێت.
سوپای عێراق لە دوای ساڵی 1991ەدا لە کۆمەڵە پارێزگاریهاندا هەڵاتن، و پارتیە سیاسیەکانی کوردەکان، تێدا پارتی دێموکراتی کوردستان (PDK) بە سەرپەرستی مەسعود بارزانی و یەکیتیی نیشتیمانی کوردستان (PUK) بە سەرپەرستی جلال تاڵەبانی، بەرجەستە بوون کە بیروباوڕمەندن کە دەتوانن ئەرکی بیرکارانە لە پارێزگاریدا بگرن، نەک تێنەها شێوەی جەنگ بۆ باشبوونی. پرسیار بووە کە چی بکەن بەم پارێزگاریەوە.
دەنگدان 1992
لە مانگی 1992ەدا، کوردستان یەکەمین دەنگدانی پاڵیمانی ئازاد ئەنجام داد. خەڵکی هەولێر و سلێمانی و دهۆک و نێوان دا، یەک جار بە دەنگدان چوون کە دوای ئەوە نوێنەر بدەن بۆ کۆمەڵە ملەتی کوردستان. بە پارێزگاری لە پرسیارە بالاکراوەکان، و لە گوڵاپ و گومان، بارودۆخ بوو بە شێوەیەک هێمن و جەژن یەکسان. بۆ زۆرێک لە ڕاپرسیندراوان، شتێکی وا نەبینیبوون لە ژیانی خۆیاندا.
ئەنجام بوو هەردووک لە PDK و PUK جیاوازی کردن، بە پەیوەندی هیواداری کە دوو پارتی بە یەکتردا بۆ بێ بەجێ هاوسەنگی و هێز بۆ پارچەکردنی. نیشاندەخاب بوو کە هەردووک کەمی هەبوو، و تێگەیشتن دی لەگەڵ هیچی سیاسی دا کە دوای ئەم جەنگی ناو کوردیدا خراپ بوو. بەڵام دەنگدانی خۆی بۆ وەڵام بوو. کۆمیسیۆنی یاسا کە لە ڕێی پرسیارندراوانی کوردەوە دیاری کرابوو، لە هەولێر کۆ بوونەوە. نیقاشاندن لە زمانی سۆرانی کوردیدا دەستپێشخست. یاسا خۆبەخشی. لە هەمان ساتدا پرسگیرانەی سیاسی یەکەمین پارێزگارییە دا، دامەزراندن بوو.