چیای زاگروس نزیکەی 1500 کیلۆمەتر درێژ بوە، لە سنووری تورکیا و ئەرمێنیستان لە باکوور هەتا عێراق و ئێران و بەردی پاریسیش درێژ دەکرێت. بۆ کوردەکان، ئەم زنجیرەیە نە تەنها پاشبنەما سروشتی. ئەو ناوچەیەی کە ژیانی کورد بە ئەم شێوەیە شێوە دا، چونکە جێگای دروستکردنی کیشوو و شارۆچکەکان دیاری کردووە و جێی تێپەڕین و نەتێپەڕین و کاتی جوڵانی مێری دیاری کردووە. چیای زاگروس ڕەنگی کردن و تێگەیاندنی کوردی بە هیچ زمان و جەژنی تر نەتوانی.
زنجیرەیەک بە پڕ رووەکان
چیای زاگروس یەک جۆر نین. لە باکوور، دەوروبەری حەکاری لە ئێستا جنووبروبەڕی تورکیا و هەتا باکووری عێراق، پڕۆتە بڕێژە و سالۆچە پوشیوە بوونی پێ، و تێڕاپی ڕووبار تێنگ تێ تێپەڕن. بەڵام لە باشوور و ڕۆژهەڵات، لە روژهەڵات لە ناوچەکانی کوردی ئێران، زەویی شێواشەی کراوە و دۆڵەکانی پانتر و بەرزاییەکانی بەرز. ناوچەی دۆڵی هورامان، کە لە سنووری ئێران و عێراق جێگیر بوو، یەکێک لەو درامایی ترین شوێنانە دا، کیشووەکان پێکڕاون لە پلەکانی لوت سەرەوە و ڕوباران تێیدا ڕێز خواردووە لە سیلی سادە بە درێژایی میلیۆنان ساڵ.
چەندین پڕۆتە لە 3000 مەتر زیاتر دا. بەرزترین خاڵی باکووری عێراق، شیخە دار، نزیکەی 3611 مەتر بەرز دا لە سنووری ئێران. سالۆچە زستانی ڕوباران ڕیزان کە بارانی سەرشاخی جوگە ژێرین، لە جومەلەدا بەرزی تیگە. سالۆچە بەبااری بیستان دەتوانێت خۆ نیشان بدات و گران بێت، بۆن پێت و ڕوو رێی هەرێم لە چند ڕۆژ دا بوونە سێلی تووڕە دا.
سیلانی خۆی مێژووی درێژ گێڕان. زنجیرەی چیای زاگروس لە ئەنجامی لەگادان هاتە پێش هاتن لە پڵاکی تێکتۆنی عەرەب و ئاسیا، ئەم پرۆسە کۆتایی نەهات. سیسمەی بچووک بە جاری هەتێوپ سەریدا ناوچەکە. دیمەنی سیلی پەوندی فولاد ئەنجامی ئەو کارەی هەرێمەکی بە بە نیگار هەڵستاندن، پڕۆتەی بینەر دە وەک مۆج لە سەری زەوی روان دەچن.
ژیانی وێڵام لە بەرز و نیزمدا
جۆرجۆری بەرزی و ئاب و هاوای زاگروس پاڵ و کۆمەڵە بەراورد وێڵام دروستکردووە. ڕێچی قاوە تێیدا تیایدا ژیان دەبەن لە دارستانی دوور و دیاریی باکوور. پڕۆسی فاریس، لە ئەنێمین جۆری بۆجووق بۆ پڕۆسیدا، تۆماری کراوە لە چیای باکووری عێراق و ناوچەکانی کوردی ئێران، هەرچەندە کەمن و کاتێک پێ نەدەچێت. بە گوێڕەی وحشی بە زۆری دیار دا، مێ درۆستی تێیدا پاشوو دا. ژیانی وێڵام و تایبەت بە باڵندە بە فێڵ توند دا لە دواتری کۆچین. زاگروس لە ڕێگای کۆچی سەرەکی نێوان ئاسیای ناوەڕاست و ئەفریقیا، بیستان و خوێندان کۆی زۆری ساخت و باڵندەی گرتە لە ڕێگاکان. سیسمی ڕێچی، بە بااڵیەکی بێ سیمان، دیمەنی متمانە لە سەرسەری پڕۆتە بەرزەکان. لە دارستانی بالووتی پوشیاو لە بەشی نیوەنگی زنجیرە، دەتوانی ڕێچی فاریس و جۆری جیاواز لە بووز بیندی. بالووت