چیای زاگرۆس بۆ نیوە هاتوو هەزار كیلۆمەتر دووا دەخڕێت کە لە سنوری تورکیا و ئەرمەنستان لە باکوور دەست پێ دەکات و بە تێپەڕی عێراق و ئێران هەتا خلیجی فاریس دەگاتە. بۆ کوردان ئەم ڕیزە تەنیا بنەماڵەی دیمەنە. ئەو چۆندی و چۆندی چیاو بنیادی ژیانی کوردی دروست کردووە، شوێنی دانانی گوندەکان دیاری کردووە، شوێنی تێپەڕبوونی سوپا و نەبوونی یان باس نەکردووە، و کاتی کۆچی ڕانە دیاری کردووە. چیای زاگرۆس لە کوردستان فرهەنگی كورد بە هەمان جۆرە بڕیار لێ داوە کە هیچ زمان یا جەژن نیە.
ڕیزەیەك لە زۆر روو
زاگرۆس یەك جۆرە چیا نیە. لە باکوور، بەدەوری هەکاری (Hakkari) ئەم ڕۆژانە لە باشوری ختیجی تورکیا و بۆ نێو کوردستانی عێراق، پەند قڕەکان بە بەفر پۆش دە مانن، هەندێ مانگی ساڵ و لومانی تەنگ دەو دریا لێ تێپەڕ دەبێت. لە باشوور و ختیجۆڕ، لە روژهیلات (بەشە کوردی ئێران)، دەرگا بۆ دۆڵە فڕاتر و بەرزای بڵند کراوە. دۆڵی هەورامان کە لە سنوری ئێران و عێراق نێوانی دا هێڵدراوە، لە زۆرتر دراماتیكیبەر دە پێچێت، گوندی پێچەپێچ لە کەپەڵی پیلەسانی لەسەر ڕووباری کە میۆنی پالێژ و کراچوون تێپەڕ بوونەتی دەوڵەمەند کردوە.
پەندێکی پێش سێ هەزار متر بلندی تێپەڕ دەکەن. بلندترین خاڵی کوردستانی عێراق، چێخادار، هەتا نیوە هەزار و شەش سەد و یازدە متر لە سنوری ئێران بڕسی دا دە سووتێنێت. بەفری زستان ڕووباران سێچاوی دە کات کە دشتە خوار سێچاوی دەکات، تێگری هەتتوی سەرەوە فورات و دجلە لەو جومانە. بەفری هاوینە کاتێک پۆلاو دەبێت و سەنگین دەبێت، تێچووی ڕووبار لە ئاسان و هێسان بوون بە هێچ گرنگ و وڵام لە چوار شەممە.
تیشە خۆی بە داستانی دێرین فێدراو دە کات. ڕیزە زاگرۆس لە کێشانی خشتە تیكتۆنی عەرەب و یوراسیا دروست بووە، و ئەم پڕۆسەیە کاملا نیشتووەتیەوە. هێرجى هیچی خاڵ لە سەرجەم رێجمەن دادێت. کاتێ سنگی هیلپچکاو لە ئێنجامدا دانرا، ئاشكرا دەبێت لە هواپێیماندا، ڕیزە پێوەند بە هاوپەیما هیچ مۆجی بدانی لە سەر خاکێ.
ساراسڕ بۆ بەرزاییە جیاجیاكاندا
جیاوازبوونی بەرزاییە و بارێ کاتی لە تێدا زاگرۆس، ئامانجی هەمان جۆرە جیاجیای ساراسڕ دروست کردووە. ڕیشە باسەکان هێشتا لە دارستانی تێک خوار ڕیزە باکوورەکان دیار دەبن. پانتێری فاریس، یەکێك لە گەورەترین جۆرە پانتێرەكاندا جیهان، لە چیاوە کوردستانی عێراق و بەشە کوردی ئێران تێپەڕ کردووەتیان، هەربەها دلێ و تێنیشتوونی. گروسی پیاو بە شیوە زۆری لە دۆڵی دارستان دەوڵەمەند دە کات، و ڕۆ بە شیوەی چێنێی لە بەرزای بەرز پەسندێتەوە.
ژیانی باڵندە بە تایبەتی لە کاتی کۆچی دا زۆر دەبێت. زاگرۆس لە لووتکەی فڕۆكڕاوی گەورەی نێوان ئاسیای ناوەڕاست و ئەفریقا، بەهار و پاییز ژمارە زۆری کردمێداری ڕاپڕ و مۆسیقی لە تێ دە فڕیێت. بازبوونی لەمەرگێر، بە فراتری هیچ بەشاندا، ڕوونی گرنگ لە سەر ڕیزە بلند. لە دارستانە بەلووتە کە زۆرێك لە میانەی ڕیزەكان پۆش دا دێت، دەتوانیت ڕێبینی سنجێری فاریس و شیوە جیاجیای پێسپۆڵکە بکەیت. بەلووتی فاریس، بە ناوی بێلوول ئێت قسە دەکرێت لە هەندێ لسانی کوردی، لە سەرجەم ڕیزەکەدا بە گۆڕێك دە فێڵێت و تێگریكە ژیانی خۆی هەبێت.
ڕووباران ماسی هەبێت، لەو جومانە شیوە جیاجیای پاڕی و قاپلە کە بۆ سەرجەم مووی ژیانی کەسانی ئەنجامی دراو.
کۆچی فەصڵی
بۆ سەدان ساڵ، زۆر جیاتیە کوردی لە زاگرۆس ساڵیان بەدواری دوو شوێنی چاڵڕاونی تێکدا هێڵدراوە. لە زستان دا بە خوار دۆڵە خوار و دشتە هاتیان و هاوینە کاتێك بەفر هاتوو کردیان بە بەرزاییە چاڵڕاونی هاوینە بۆ سەرۆپا، بە ناوی زۆزاندا پێ فێڵێن. ئەم پیشەیە، کە کۆچی فەصڵی دا پێ بڵێن، ژیانی کۆمەڵایەتی کوردی بە شیوەی کڕنگ شێوە داوە. کۆمەڵی فامیل و تێکەڵی خێزانی گەورەتر، ڕێزمانی گشتی تێكدا زۆر هێڵدراو کە کام چاڵڕاو مایگرتی کیست و لە کام کاتی ساڵدا.
کۆچی تەنیا کاریگەری پراكتیك نەبوو. دروستی دەرگایش سۆپە پێ کوم، خاڵی کاتی کۆمەڵە کۆبوونەوە کە لە پشتنیاری ناتوانی بە تێکەل بوونیان. شیعری و مۆسیقی و بیرۆکە هەموو یەكتری لەگەڵ ڕانە تێ دە چوون. زۆرترین دێنگبێجی کوردی و نیشتمانیكاری گیرافێ تێک بە ئێ ژیانی شێوەنووسی ساراسڕ و نۆمادی پەیوەند دە خۆرێن، بیرۆکە دۆڵ و تاقی و تێنشتوونی هێڵدراو.
ئیمڕۆ، شێوەنووسی ساراسڕ و نۆمادی تێ و تێپیا بوووە، جێ داوە بە کشتوکاڵی نیشتووە و سیاسەتی دەولەت سەرجەم چوار وڵاتە کوردستان و گۆڕینی ئابووری. لەبەڵام، فرهەنگی زۆزان هێشتا نیشتووەتیەوە تێ و تێپیا نیە. خێزاندا لە بەشە بخووری (هەرێمی کوردستانی عێراق) و روژهیلات هێشتا ڕانە خۆیان بۆ چاڵڕاونی هاوینە دەکۆچێنن، و ئێ سەرۆپای بلند سەرسەری شارۆچکە وەچ رۆڤاندوز هەر هاوینە سکونی دیاریكردووە. ڕێكەوتنە بت کردووە و گۆڕی بوووە، لەبەڵام بە بێ توێژ و فێقلی دیار دێت.
چیا کە لەدێڵەتدا بمێننەوە
هەرکیسێ کە سوڕاتی چیاییە نێوان هەولێر و سنوری ئێران یان بخواپێماندا ڕۆیشتووە، بۆ مووی دێرین ئەم چۆندە لە بیر دا هیشتووە. شتێكی تایبەتی تێ دە بێت لە ڕۆژنگی زاگرۆس لە پاسی پێنج و هیچ بەهار، کاتێ کاتائی سقی کەوتە سەر ڕیزە پێچەپێچ و بووی هەوا سێ بە بەلووت و ئاوی کۆلد دەوڵەمەندی دێ، کە کەسان بە یەك شیوە قسە دەکوت هەربەهای کوێ دان لێ هاتیان.
ئەگەر چیای زاگرۆس لە کوردستان شوێنێکی لە بیر یان داستانی خێزاندا بوون، دلمان لێ خۆش دەبێت خۆتان بیستیتان لە Kurdistan.fm. بیتان بڵێن کام دۆڵ بوو بۆبوونی باپی یان دایکتان، یان کام تاقی تێ دە چوون لەگەڵ ڕانێ. ئە هەندی جۆرەیە کە جوگرافیا تێ دا بژیووی بەدوام دێ.