لە هێڵێکی تریا چیاکانی هاکاری، لە ئەو شوێنانەی ئیستا بە باشووری خۆڕهەلات دناسرێت لە تورکیا، پڕۆفێسۆر و شاعیرێک بە ناوی ئەحمەد خانی لە کۆتایی سەدەی هەفدەمدا لانیشت و کاری نوسی کە کوردان بۆ سێسەد ساڵ و زیاتر خوێندی، باس لێی کردی و جەژنی پێکردی. ئەم کاره بریتیە لە مەممێ و زێن، شیعرێکی دروستەی درێژ بە زمانی کوردی کورمانجی کە چیرۆکی پێوەندیداری تێدا هەیە، پرسیارە قورس هەل دەداتەوە لە بارەی بەشدابوونی سیاسی کوردستان، و بینینێک پێشکەش دەکات لە ئەوە کە ئەدەبیات کوردی چ دەبێت. بۆ زۆری کوردان، نزیکتریش شتێک پێیە بە نووسین بنیادیی.
ئەحمەد خانی کێ بوو؟
ئەحمەد کوڕی محەمەد، ناسراوتر بە ناوی ئەدەبی ئەحمەد خانی، نێوان سەدەی هەفدەمدا لە هاکاری لەدایکبووە، بەشێکی چیایی کە ئیستا لە سنووری نێوان تورکیا و عێراق جێگیر بوو. خوێندن وەرگرتی بە شێوەی ئیسلامی زانستی و بەشی ژیانی خۆی لە Bazîd (Doğubayazıt)بەسەربردە، شاری لە باشووری سەرهەڵدان لە تورکیای ئیستا، نزیک بە چیای ئارارات. مامۆستا بوو، تیۆلۆجیەن و ڕێزمانناس، هەروەها شاعیر بوو. لە کاره گرنگەکانی تریی نووڕ بەهار بێجوکان، فیرۆس و تاپاییی عەرەبی کوردی بوو کە نووسی بۆ یارمەتیدان بە منداڵان لە فێربووندا لە زمانی عەرەبی، کە ئەمە نیشان دەدات کە چی ئاشکرا ناتوانست بە پرسەی زمان و خوێندن.
خانی بە زمانی کوردی کورمانجی نووسی، دیالێکتی کوردی کە لە زۆری بەشی شمالی کوردستان بەکاردێت، لە کاتێکدا فارسی و عەرەبی بالا دەست بوون لە نووسین و لێکۆلینەوە لە ئەو هێڵەی سیمای. ئەم هەڵبژاردنە تێکەڵدارانە بوو. لە بەشە بە سەری شروو کاری مەممێ و زێن، دە بێزاردار تیۆری پێش دەبات بۆ زمانی کوردی وەک زمانێکی شایان بۆ ئەدەبیاتی گران. هەروەها لە کاتێکدا نووسی کە ئیمارەتەکانی کورد لەنێوان ئیمپڕاتۆریەتی عوسمانی و سەفەوی دار و داپۆخراون، و ئەم وێدگەیاندنە سیاسیە بە شێوەی سەرتاپێی شیعرەکە کۆڕاوە.
چیرۆکی مەممێ و زێن
چیرۆکی مەممێ و زێن لە شاری کۆنی Cizîr (Cizre) دا دڕودا، لە ناوچەی Botan لە ئەو شوێنانەی ئیستا باشووری خۆڕهەلات لە تورکیای ناسراوە، و خود دۆزی لە هێماڵەیەکی کۆنتری لە دیاری و رووناکی کوردی. پیاوانی سەرەکی مەممێ و زێن، منداڵی سێدا و خوشک لە حاکمی Cizîr. لە جەژنێکدا خۆشیان لە یەکتریان کرد، بەڵام یەکیتی ئەوان لە هەموو شوێنێک بە پێچەوانەیی بۆ ناو رووبەڕووی هەنگاو دەبووە لەلایەن دەرگێ میلیەریاندا بە ناوی بێکیر، کە ڕووبەڕووی مەممێ بوو و میاندامان تێدا هاوسەنگ نەکرد. چیرۆکەکە بە بەربادی تێدا دوودەڵ دەبێت، مەممێ لە زیندان مردی، زێن لە دل قووڵ سۆزی لەسەر گۆڕی و تاج الدین برای زێن سووچ لێ وەرگرت. بوتە و دیارێک نێوان گۆڕی مەممێ و زێندا ف